Bỏ qua tới nội dung
Giáo dục

Quy tắc đạo hàm hàm hợp: công thức, cách làm và ví dụ

6 phút đọc

Quy tắc đạo hàm hàm hợp: công thức, cách làm và ví dụ
Nội dung chính
  1. Hàm hợp và công thức đạo hàm
  2. Áp dụng theo 3 bước
  3. Các ví dụ có lời giải
  4. Bảng đạo hàm hàm hợp thường gặp
  5. Hàm hợp nhiều lớp và lỗi thường gặp
  6. Câu hỏi thường gặp
  7. Quy tắc đạo hàm hàm hợp dùng khi nào?
  8. Đạo hàm của sin(2x) bằng bao nhiêu?
  9. Quy tắc mắt xích có giống quy tắc đạo hàm hàm hợp không?
  10. Làm sao để không quên nhân đạo hàm hàm trong?
  11. Nguồn tham khảo

Đạo hàm của hàm hợp y = f(g(x)) bằng đạo hàm của hàm ngoài (giữ nguyên phần bên trong) nhân với đạo hàm của hàm trong, tức là y' = f'(g(x)) · g'(x). Quy tắc này còn gọi là quy tắc mắt xích (chain rule) và xuất hiện trong hầu hết bài tính đạo hàm ở chương trình Toán lớp 11, 12 cũng như giải tích đại học. Bài viết dưới đây giải thích công thức, chia cách làm thành 3 bước, kèm bảng đạo hàm thường gặp và ví dụ để bạn tự kiểm tra.

Hàm hợp và công thức đạo hàm

Hàm hợp là hàm được tạo ra khi lồng một hàm vào trong hàm khác. Nếu u = g(x) và y = f(u) thì y = f(g(x)) là hàm hợp của x. Ví dụ y = (3x + 1)^5 là hàm hợp, với hàm trong u = 3x + 1 và hàm ngoài y = u^5.

Công thức của quy tắc đạo hàm hàm hợp được viết là y'(x) = y'(u) · u'(x). Theo ký hiệu Leibniz, ta có dy/dx = dy/du · du/dx. Có thể hình dung như các bánh răng ăn khớp: tốc độ thay đổi của y theo x bằng tích các tốc độ thay đổi qua từng lớp.

Áp dụng theo 3 bước

Khi gặp một biểu thức phức tạp, bạn có thể làm theo trình tự sau để tránh bỏ sót.

  • Bước 1: xác định hàm trong u = g(x) và hàm ngoài f(u). Thường hàm trong là phần nằm trong ngoặc, dưới dấu căn, trên mũ hoặc trong dấu sin, cos, ln.
  • Bước 2: tính riêng f'(u) và u'(x).
  • Bước 3: nhân hai kết quả rồi thay u trở lại bằng g(x), sau đó rút gọn nếu có thể.

Các ví dụ có lời giải

Ví dụ 1: y = (3x + 1)^5. Đặt u = 3x + 1 thì y = u^5. Ta có y' = 5u^4 · 3 = 15(3x + 1)^4.

Ví dụ 2: y = sin(x^2). Hàm trong u = x^2 có u' = 2x, hàm ngoài sin u có đạo hàm cos u. Vậy y' = 2x · cos(x^2).

Ví dụ 3: y = căn bậc hai của (x^2 + 1). Đặt u = x^2 + 1, ta có y' = u' / (2 căn u) = 2x / (2 căn(x^2 + 1)) = x / căn(x^2 + 1).

Ví dụ 4: y = e^(2x). Đạo hàm của e^u là u'·e^u nên y' = 2e^(2x).

Bảng đạo hàm hàm hợp thường gặp

Với u là một hàm của x, bạn nên thuộc những công thức sau để làm bài nhanh hơn. Nếu còn yếu phần biến đổi đại số, hãy ôn lại với bài Công thức nghiệm phương trình bậc hai: cách nhớ và áp dụng trước khi luyện đạo hàm.

  • (u^n)' = n · u^(n-1) · u'
  • (căn u)' = u' / (2 căn u)
  • (sin u)' = u' · cos u
  • (cos u)' = -u' · sin u
  • (e^u)' = u' · e^u
  • (ln u)' = u' / u

Hàm hợp nhiều lớp và lỗi thường gặp

Quy tắc này mở rộng được cho nhiều lớp lồng nhau. Với y = f(g(h(x))), ta có y' = f'(g(h(x))) · g'(h(x)) · h'(x). Ví dụ y = sin^2(3x) gồm 3 lớp: bình phương, sin và 3x. Đạo hàm là 2·sin(3x) · cos(3x) · 3 = 6·sin(3x)·cos(3x) = 3·sin(6x).

Có ba lỗi học sinh hay mắc. Thứ nhất là quên nhân thêm đạo hàm của hàm trong, chẳng hạn viết (sin 2x)' = cos 2x thay vì 2cos 2x. Thứ hai là đạo hàm hàm ngoài nhưng lại đổi luôn phần bên trong. Thứ ba là bỏ qua dấu trừ khi đạo hàm cos u. Sau khi giải, hãy thử kiểm tra lại bằng cách đọc từ ngoài vào trong để chắc chắn không thiếu lớp nào.

Nếu muốn đi xa hơn, quy tắc mắt xích còn là nền tảng cho giải tích nhiều biến và thuật toán lan truyền ngược trong học máy. Bạn có thể xem thêm Học đại số tuyến tính để hiểu AI, đồ họa và dữ liệu để thấy toán học được dùng ở đâu.

Câu hỏi thường gặp

Quy tắc đạo hàm hàm hợp dùng khi nào?

Dùng khi hàm số có dạng f(g(x)), tức một biểu thức nằm trong một hàm khác như (2x + 1)^3, sin(x^2) hay ln(x^2 + 1). Chỉ cần xuất hiện ít nhất 2 lớp hàm là phải nhân thêm đạo hàm của phần bên trong.

Đạo hàm của sin(2x) bằng bao nhiêu?

Đạo hàm của sin(2x) là 2cos(2x), vì đạo hàm của sin u là cos u và đạo hàm của 2x là 2.

Quy tắc mắt xích có giống quy tắc đạo hàm hàm hợp không?

Có, đây là hai tên gọi của cùng một quy tắc; tên tiếng Anh là chain rule. Công thức là dy/dx = dy/du · du/dx.

Làm sao để không quên nhân đạo hàm hàm trong?

Hãy luôn đặt u = g(x) ở bước đầu và ghi rõ u' trước khi nhân. Sau khi tính xong, đếm số lớp hàm: có 3 lớp thì kết quả phải có 3 thừa số.

Nguồn tham khảo