Công thức nghiệm phương trình bậc hai: cách dùng và ví dụ

Nội dung chính
- Công thức nghiệm tổng quát và biệt thức delta
- Ba trường hợp của delta
- Công thức nghiệm thu gọn khi b là số chẵn
- Các bước giải phương trình bậc hai
- Ví dụ minh hoạ có đáp số
- Mẹo kiểm tra và lỗi thường gặp
- Câu hỏi thường gặp
- Công thức nghiệm của phương trình bậc hai là gì?
- Khi nào phương trình bậc hai có nghiệm kép?
- Khi nào nên dùng công thức nghiệm thu gọn?
- Phương trình bậc hai có Δ âm thì sao?
- Nguồn tham khảo
Phương trình bậc hai ax² + bx + c = 0 (a ≠ 0) có nghiệm x = (−b ± √Δ) / (2a), với Δ = b² − 4ac gọi là biệt thức delta. Chỉ cần tính Δ trước rồi xét dấu của nó, bạn sẽ biết phương trình có hai nghiệm, một nghiệm kép hay không có nghiệm thực. Bài viết này gom lại cách xét delta, công thức thu gọn, các bước giải và vài ví dụ có đáp số để bạn tự đối chiếu.
Công thức nghiệm tổng quát và biệt thức delta
Với phương trình ax² + bx + c = 0, trong đó a, b, c là các số thực và a khác 0, ta tính biệt thức Δ = b² − 4ac. Giá trị của Δ quyết định số nghiệm thực của phương trình.
Khi Δ không âm, nghiệm được tính bằng x = (−b ± √Δ) / (2a). Dấu ± cho ra hai giá trị: x₁ = (−b + √Δ) / (2a) và x₂ = (−b − √Δ) / (2a). Cần chú ý dấu của b và mẫu số 2a, vì đây là chỗ học sinh hay nhầm nhất.
Ba trường hợp của delta
Sau khi tính Δ, bạn chỉ có đúng ba khả năng sau.
- Δ > 0: phương trình có hai nghiệm thực phân biệt, tính theo công thức ở trên.
- Δ = 0: phương trình có nghiệm kép x = −b / (2a).
- Δ < 0: phương trình vô nghiệm trong tập số thực (trong tập số phức vẫn có hai nghiệm).
Công thức nghiệm thu gọn khi b là số chẵn
Nếu hệ số b chẵn, đặt b' = b/2 để tính nhẹ hơn. Khi đó Δ' = b'² − ac. Nếu Δ' > 0, phương trình có hai nghiệm x = (−b' ± √Δ') / a. Nếu Δ' = 0, nghiệm kép là x = −b' / a. Nếu Δ' < 0, phương trình vô nghiệm thực.
Cách này tránh được các số lớn, nhất là khi b = 6, 8, 10 hoặc lớn hơn. Dấu của Δ' luôn cùng dấu với Δ nên kết luận về số nghiệm không đổi.
Các bước giải phương trình bậc hai
Quy trình giải gồm 4 bước, áp dụng được cho hầu hết bài tập cơ bản.
- Bước 1: đưa phương trình về dạng ax² + bx + c = 0 và xác định a, b, c kèm dấu.
- Bước 2: tính Δ = b² − 4ac (hoặc Δ' nếu b chẵn).
- Bước 3: xét dấu Δ để biết số nghiệm.
- Bước 4: thay vào công thức nghiệm, rút gọn kết quả và thử lại bằng cách thế nghiệm vào phương trình.
Ví dụ minh hoạ có đáp số
Ví dụ 1: x² − 5x + 6 = 0 có a = 1, b = −5, c = 6. Δ = 25 − 24 = 1 > 0 nên x = (5 ± 1) / 2, tức x = 3 hoặc x = 2.
Ví dụ 2: x² − 4x + 4 = 0 có Δ = 16 − 16 = 0, nên có nghiệm kép x = 4 / 2 = 2.
Ví dụ 3: x² + x + 1 = 0 có Δ = 1 − 4 = −3 < 0, nên phương trình vô nghiệm thực.
Ví dụ 4 (công thức thu gọn): 3x² − 4x + 1 = 0 có b' = −2, Δ' = 4 − 3 = 1 > 0. Do đó x = (2 ± 1) / 3, tức x = 1 hoặc x = 1/3.
Mẹo kiểm tra và lỗi thường gặp
Để kiểm tra nhanh, dùng định lí Viète: khi có hai nghiệm, tổng x₁ + x₂ = −b/a và tích x₁x₂ = c/a. Ở ví dụ 1, tổng 3 + 2 = 5 và tích 3 × 2 = 6, khớp với hệ số, nên đáp số đúng.
Các lỗi hay gặp là quên dấu âm của b khi bình phương, viết sai mẫu số thành a thay vì 2a, hoặc chưa đưa phương trình về vế phải bằng 0 trước khi xác định hệ số. Khi đã quen với biến đổi đại số này, bạn có thể học tiếp Quy tắc đạo hàm hàm hợp: công thức, cách làm và ví dụ hoặc Đại số tuyến tính là gì? Kiến thức nền tảng cho người mới để mở rộng nền tảng toán học.
Câu hỏi thường gặp
Công thức nghiệm của phương trình bậc hai là gì?
Với ax² + bx + c = 0 (a ≠ 0), nghiệm là x = (−b ± √Δ) / (2a), trong đó Δ = b² − 4ac. Công thức chỉ cho nghiệm thực khi Δ ≥ 0.
Khi nào phương trình bậc hai có nghiệm kép?
Khi Δ = 0, phương trình có nghiệm kép x = −b / (2a). Ví dụ x² − 4x + 4 = 0 có nghiệm kép x = 2.
Khi nào nên dùng công thức nghiệm thu gọn?
Nên dùng khi hệ số b là số chẵn, đặt b' = b/2 và tính Δ' = b'² − ac. Cách này cho số nhỏ hơn nên ít sai sót hơn.
Phương trình bậc hai có Δ âm thì sao?
Khi Δ < 0, phương trình vô nghiệm trong tập số thực. Ví dụ x² + x + 1 = 0 có Δ = −3 nên không có nghiệm thực.


